Begirada bat ikerketa kritikoari

Bat Soziolinguistika Aldizkariaren 87/88 zenbakiak azken urteotako begirada egiten dio Euskal Soziolinguistikaren Ikerketari. Aldizkaria aurkezteko, Soziolinguistika Jardunaldiak baliatu zituzten, eta gaiari buruzko mahai ingurua antolatu: Patxi Baztarrika, Patxi Juaristi, Itziar Idiazabal, Iñaki Dorronsoro eta Iñaki Martinez de Luna [http://vimeo.com/91311806]. Gauza interesgarri asko esan ziren bertan, baina bereziki gustatu zitzaidan Patxi Juaristik egin zuen laburpena: ikerketetan askotariko gaiak ikusten dira, askotariko erakundeak, jatorri akademiko ezberdinak... Oro har ikuspegi aberatsa ikusten du, nahiz eta agian ikerketa aplikatua teorikoaren gainetik gehiegi nagusitu, eta nahiz eta nazioarteko ikerketarekin lotura txikiegia ikusten duen.

Patxi Juaristik lehenago ere gaia landu izan du. 2010eko HAUSNARTU sarietan lan interesgarri bat aurkeztu zuen: Euskal Soziolinguistika Aplikatua: bilakaera metodologikoa eta teknikoa (pdf). Ondorioen atala argi-argia iruditu zitzaidan... Patxi Juaristiren esanetan, euskal soziolinguitikak hiru paradigma metodologikoak landu ditu (positibista, hermeneutikoa eta kritikoa), nahiz eta lehen biak (eta batez ere lehena) nagusitu diren.

Hitz gutxitan esanda (barkatu sinplifikazioa): (a) Paradigma positibistak arrazoiak jakitearekin zerikusia du, kausa-ondorio harremanak esploratzea da, maiz metodo kuantitatiboen bidez; (b) Paradigma hermeneutikoa fenomeno baten atzean zer dagoen ulertzea da, eta metodo kualitatiboak ditu gustukoak; (c) Paradigma kritikoak eraldaketa bilatzen du, eta horretarako sarritan metodo partehartzaileak erabiltzen ditu.

Iruditzen zait agerian daudenak baina gauza gehiago dagoela paradigma kritikoaren ildokoak. Gehiegi sistematizatu gabe egin dira; ez dira behar bezala dokumentatu, ez dira argitaratu, ez dira jardunaldietan aurkeztu... Gehiago behar dira? Bai. Lan egiteko moduak sistematizatu behar dira? Esperientzia horiek jasotzeko ahaleginak egin? Jakina.

Badugu zer ikasi!

Duela urte batzuk, Madril aldean, ikerketa militanteari buruzko ikastaro bat antolatu zuten Verdades Nómadas izenburuarekin. Hiru ideiarekin geratu naiz:

• Ikerketa militantea militatzeko modu bat ere bada: sen kritikoa suspertzea, etengabeko gogoeta bultzatzea, subjetibitate berriak sortzea, elkarrekin pentsatzea, ideiak partekatzea.... arriskatzea.
• Jakintza sortzea ez da nahikoa, jakintza erabilgarria sortu behar da. Zein jakintza da erabilgarria eta zein alferrikakoa? Ikerketa militantearen ikuspegitik, jakintza erabilgarria da eraldaketarako ahalmena ematen duena; zer mugitzen ari den identifikatu, eta hori indartzeko bideak proposatzen dituena.
• Taldearen barrutik ikertu behar da, eta ez kanpotik; ikergaia elkarrekin definitu behar da: zer ikusten dugun, zer sentitzen dugun, nolako dilemak sortzen zaizkigun... eta hortik abiatuta jakintza erabilgarria zein den erabaki. Ikerketa militantea prozesu kolektiboa da beti.

Duela hilabete batzuk Orlando Fals Borda soziologoaren lan batzuk irakurtzeko parada izan nuen, eta hasiera batean urrun samar egin bazitzaizkidan ere, amaierarako gustua hartu nien. Esan izan da ikuspegi eurozentrista dugula, eta gure ingurutik harago sortzen diren ikuspegiak eta esperientziak gutxiesteko joera oso-oso agerian dugula. Fals Bordak hegoaldeko begirada eman dio paradigma kritikoari. Haren lanari buruzko hitzaldi baten esteka utzi nahi dizuet, sarrera hau amaitzeko: hemen. On egin!

Soziolinguistika eta diskurtsoaren analisi kritikoa

Xarxa CRUSCAT erakundeak diskurtsoaren analisi kritikoari buruzko lantegiak antolatu izan ditu bere kideekin. Blogean eman izan dituzte lantegi horien berri. Azkena duela gutxi egin dute: 5è taller d’anàlisi crítica del discurs.

Eurek aitortu bezala, soziolinguistikan lan gutxi egin da perspektiba horretatik. Lantegietan adibide batzuk ezagutzeko aukera izan dute: 

• «Llengua catalana i nacionalisme. Un estudi de cas des de l’anàlisi crítica del discurs»
• «Una anàlisi crítica del discurs contrari a la normalització del gallec. El cas de Galicia Bilingüe», 

Zaila da diskurtsoaren analisi kritikoa zer den lerro gutxitan laburbiltzea. Honako ezaugarri hauek aipatu izan dira:

• Diskurtsoa jarduera soziala da.
• Hortaz, diskurtsoaren analisi kritikoak arazo sozialak aztertzen ditu.
• Botere-harremanak aztertzen dira, botere-harremanak diskurtsiboak ere badirelako.
• Ideologiak fenomeno sozialak dira: kognizio sozialak.
• Ideologiak eta diskurtsoak lotuta daude, bi norabideetan: ideologiak diskurtsoa mediatizatzen du, eta diskurtsoak ideologia.

Nire ustez Teun van Dijk hizkuntzalaria da diskurtsoaren analisi kritikoa gehien eta hobekien landu duen ikerlaria: testuaren gramatikaren bidetik analisi kritikora heldu zen, eta arrazakeria zein botere-harremanak aztertzeari ekin zion. Horretarako eliteen diskurtsoei erreparatu nahi die; elkarrizketa batean esaten zuen bezala, hiru "p" interesatzen zaizkio: politikariak, "profesoreak" eta "periodistak". 

Teun van Dijk-ek testuen analisirako eskema integratua garatu du. Oro har, estrategia orokor bakarra dagoela uste du: "norberaren" alde positiboak eta "aurkarien" alde negatiboak indartzea (eta kontrakoa, norberaren alde negatiboak eta aurkarien alde positiboak isiltzea edo izkutatzea). Hortik abiatuta, testuaren analisia ikuspegi ezberdinetatik egiten du: testuaren tematizazioa, superestruktura, egitura semantiko lokalak, estiloa, erabiltzen dituen baliabide erretorikoak. Oso ikuspegi interesgarria da. Hurrengo sarrera batean saiatuko naiz horri buruz zeozer gehiago idazten.

Gurean ezer gutxi ezagutzen dut ikuspegi honetatik egina. Iñaki Mtz de Lunak azterketatxo bat du egunkarietako titularrek euskarari buruz ematen duten irudiaren inguruan (duela gutxi, topaldian, horri buruzko komentarioren bat edo beste egin zuen). Asier Iriondok, bestalde, politiko elebidunen diskurtsoa aztertu du, euskaraz eta gaztelaniaz ari direnean erabiltzen dituzten gaietan alderik ote dagoen ikusteko. Zeharka bada ere, horrek ere badu analisi kritikoarekin zerikusia.

Susmoa dut hemendik aurrera horrelako lan gehixeago ikusiko ditugula.

Sarrera honek #Kultura Zientifikoa I. Jaialdian parte hartzen du.

Prospektibari buruz

Societat Catalana de Sociolingüística elkarteak Treballs de Sociolingüística Catalana aldizkariaren 21. alea argitaratu du, La sociolingüística catalana, balanç i reptes de futur izenburuarekin. Kataluniako soziolinguistika ikuspegi eta diziplina ezberdinetatik aztertu dute, eta birpasa azkar bat eman. Testuen artean Ernest Querol soziolinguistaren Per una sociolingüística prospectiva: de la profecia a la prospectiva artikulua dago irakurgai.

Soziolinguista honen iritziz, hizkuntzaren inguruan, profezia asko egin izan da eta prospektiba gutxi. Prospektibak joeren azterketa egin behar du eta etorkizuneko jokalekuak marraztu. Galdera gakoak, beraz, honakoak dira: Errealitatearen zeintzuk elementu mantenduko dira egonkor etorkizunean? Ikusten ditugun joeretatik zeintzuek iraungo dute gerora ere? Zeintzuk elementu berri sortuko dira? Elementu horiek nola eragingo diete egungo orekei eta egungo joerei?

Gurean ere egon da gai hauekin interesa. Duela urte batzuk, Begira aplikazioa sortu zen, esate baterako. Funtsean kalkulu-orri bat besterik ez da, bi kalkulu-mota egiten duena: batetik euskararen ezagutzari dagozkion datu demografiko historikoetatik abiatuta etorkizunean zer espero daitekeen kalkulatzen du; eta bestetik, ezagutza-tasa horretatik abiatuta eta Txillardegiren eredu matematikoa oinarritzat hartuz, zenbateko erabilera espero daitekeen adierazten du. Egileek beraiek ohartarazten dute programaren oinarri matematikoa oso sinplea dela, eta soil-soilik joerak antzemateko dela baliagarria, eta ez datu zehatzak eskuratzeko.

Saiakera anbiziosoagoak ere egon dira. 1998an Jaurlaritzak euskal hiztunen epe luzerako bilakaerari buruzko simulazio eredu bat garatu zuen (Reclus eredua). Eredu prospektibo konplexua zen: aldagai nagusiak (demografiko, sozialak eta politikoak) identifikatzen saiatu, eta hipotesi ezberdinen bidez, jokaleku ezberdinak irudikatu nahi zituen. Horretarako, sei koska edo korapilo nagusi hautatu zituzten: (1) hizkuntza-taldeen profila, (2) biztanleen hizkuntza-gaitasunen bilakaera, (3) euskararen balio erlatiboa, (4) hizkuntzaren erabilera, (5) familiek eskoletan aukeratuko duten hizkuntza-eredua eta (6) familia bidezko transmisioaren egoera. Lan honen berri Renoko biltzar batean eman zuten (Modeling the long term future of the basque language) eta ez zuen bestelako zabalkunderik. Antza denez, emaitzak kezkagarriak ziren, ordura arteko erritmoan euskararen normalizazioa pentsatu baino gehiago berandutuko zela ondorioztatzen baitzuten.

Lan interesgarriak dira baina, Daniel Innerarity-k ohartarazten digun bezala, gaurregun eremu borroso eta kaotikoetan mugitu behar gara: kausa-ondorio harremanak ez dira argiak, eta ezin ditugu gako guztiak ezagutu. Jakineza kudeatzen ikastea besterik ez zaigu geratzen.